Zelwerowicz Aleksander
Aleksander Zelwerowicz
aktor, reżyser, pedagog
Emilia z Kulikowskich (od stycznia 1903 do 1909 roku; jej samobójstwo); Krystyna Severinówna (od 3 lipca 1927 roku); Maria Rozalia z Borowskich (od 1951 roku)
Aleksander Zelwerowicz, Bronisława z Rydzewskich
14 sierpnia 1877 roku, Lublin
18 czerwca 1955 roku, Warszawa
Powązki Wojskowe w Warszawie, Aleja Zasłużonych (kwatera A24-tuje-10)
Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski (13 lutego 1954); Order Sztandaru Pracy I klasy (22 lipca 1949); Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (8 listopada 1946); Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (7 listopada 1925); Złoty Krzyż Zasługi (pięciokrotnie: 23 czerwca 1927, 14 marca 1935, 8 maja 1946, 15 czerwca 1946, 13 listopada 1953); Złoty Wawrzyn Akademicki (4 listopada 1937); Medal 10-lecia Polski Ludowej (19 stycznia 1955); Medal Sprawiedliwy wśród Narodów Świata (pośmiertnie, 1977)
Aleksander Zelwerowicz uczęszczał w Warszawie do gimnazjum, ale z VI klasy wydalono go z „wilczym biletem” za bywanie w teatrach ogródkowych. Po zdaniu matury w rosyjskim gimnazjum w Orle studiował w Wyższej Szkole Handlowej im. Kronenberga, a jednocześnie w Klasie Dykcji i Deklamacji przy warszawskim Towarzystwie Muzycznym. Ukończył ją w 1897 r. Za jego debiut przyjmuje się występ w roli Lokajczuka w Komedii omyłek w warszawskim Cyrku z zespołem teatru łódzkiego.
W latach 1898–1899 studiował literaturę i nauki społeczne na uniwersytecie w Genewie. Podczas wakacji 1899 roku zaangażował się do łódzkiego zespołu Wołowskiego. Od jesieni 1900 roku przez 8 sezonów grał, a także reżyserował w Teatrze Miejskim w Krakowie. W tym okresie wyjeżdżał wielokrotnie na występy gościnne do innych miast. W teatrze tym zagrał 300 ról. Z Krakowa w 1908 roku przeniósł się do Łodzi, gdzie kierował Teatrem Victoria. Wystawiał tu narodowy repertuar, wyjeżdżał na występy gościnne, m.in. do Petersburga.
Następnie przeniósł się do Warszawy, do Teatru Polskiego. Grał także i reżyserował w Teatrze Narodowym, Wielkim i wszystkich scenach TKKT. W 1928 roku reprezentował z Leonem Schillerem polskie środowisko teatralne na jubileuszu MChAT w Moskwie. W latach 1932–1935 wyjeżdżał ze studentami PIST na Łotwę, do Czechosłowacji, Jugosławii i Włoch. Od 1911 roku grał w filmach polskich. Często z wielkim powodzeniem występował w Polskim Radiu. W 1925 roku dla wytwórni Odeon nagrał kilka recytacji, m.in. bajek Adama Mickiewicza i Aleksandra Fredry.
W okresie okupacji niemieckiej wycofał się z teatru. Pracował na wsi jako dozorca obory, potem kasjer i kwestarz Domu Inwalidów Wojennych, wreszcie kierownik przytułku dla starców. Po wojnie grał w Teatrze Wojska Polskiego w Łodzi, potem w Katowicach i Krakowie.
Od 1947 roku zaangażował się do Teatru Polskiego w Warszawie, gdzie pozostał już do końca życia. Od 1948 roku męczyła go choroba prowadząca do niedowładu rąk i nóg. Mimo to występował jeszcze w 1954 roku, choć nie mógł już wtedy chodzić. Pięciokrotnie obchodził jubileusze, ostatni – 60-lecia pracy artystycznej, w 1954 roku w Teatrze Polskim.
Od 1919 roku należał do ZASP; był współtwórcą Związku, członkiem Naczelnej Rady Artystycznej, od 1924 roku członkiem zasłużonym. Należał do najsłynniejszych polskich nauczycieli gry aktorskiej. W 1947 roku zorganizował w Warszawie Państwową Szkołę Dramatyczną, był jej rektorem do chwili połączenia z PWST (1949), a potem profesorem i honorowym rektorem do końca życia. Od 1955 roku ta uczelnia nosi jego imię.
O 1949 roku był członkiem Polskiego Komitetu Obrońców Pokoju.
Ogłosił wiele artykułów teatralnych, a pośmiertnie wydano jego wspomnienia pt. Gawędy starego komedianta (Warszawa 1958).
Zaliczał się do najwybitniejszych aktorów, a także do najśmielszych i najbardziej oryginalnych inscenizatorów polskiego teatru.