Fertner Antoni

Antoni Fertner po ukończeniu gimnazjum w Piotrkowie rozpoczął studia w warszawskiej Wyższej Szkole Handlowej Ludwika Kronenberga. Niedługo rzucił studia i rozpoczął naukę w Klasie Deklamacji i Dykcji przy Warszawskim Towarzystwie Muzycznym. Zadebiutował w Puławach, prawdopodobnie w sezonie 1893/94. Po ukończeniu studiów (1895) występował w teatrzyku ogródkowym Wodewil, po czym przeniósł się do Łodzi, gdzie grał do 1899 roku.

W 1899 roku został zaangażowany przez legendarną gwiazdę wodewilu Adolfinę Zimajer na tournée po Rosji. Po powrocie do Warszawy wiosną 1900 roku grał przez jeden sezon w teatrze Ludowym, a w 1902 został zaangażowany do zespołu farsy i operetki Warszawskich Teatrów Rządowych. Grał głównie w teatrze Nowości. Latem 1915 roku ewakuował się do Kijowa, gdzie występował w Teatrze Polskim. Od 1916 roku grywał w teatrach petersburskich, moskiewskich i homleńskich, jednak większość czasu spędzał na grze w filmach.

Po odzyskaniu niepodległości powrócił do Warszawy i grał w teatrach Letnim (1918/19), Bagateli (1920), Polskim i Małym (1920–1923). W roku 1923 został dyrektorem teatru Letniego. Przez dwa kolejne sezony był tam także reżyserem i aktorem. W 1925 roku zrzekł się stanowiska dyrektorskiego, ale jeszcze przez jeden sezon pozostał w teatrze Letnim jako aktor. W sezonie 1926/1927 wraz z Mieczysławą Ćwiklińską prowadzili przy Nowym Świecie Teatr Ćwiklińskiej i Fertnera (kierowany faktycznie przez Jerzego Boczkowskiego i Seweryna Majde). Po bankructwie teatru, Fertner grał w teatrze Letnim (1927/1928), Reducie (1928/1929) i ponownie Letnim (1929–1933). Od 1933 roku grywał w wielu warszawskich teatrach, ale w żadnym nie był zatrudniony na stały etat. Jeździł też z licznymi występami gościnnymi do Wilna, Grodna, Lwowa, Krakowa i wielu innych miast.

Jego karierę filmową można podzielić na dwa okresy. Pierwszy to okres występów w pierwszych filmach niemych w Polsce (1908–1914) i w Rosji (1915–1917), w których zasłynął jak odtwórca roli Antosia.

Zagrał główną rolę w reżyserowanym przez siebie filmie Antoś po raz pierwszy w Warszawie w 1908 roku, uważanego za pierwszy polski film fabularny (w przeciwieństwie do Powrotu birbanta był biletowany), co czyni z Fertnera pierwszego polskiego aktora filmowego. W tym filmie wykreował postać zabawnego fajtłapy Antosia, którą później wielokrotnie odgrywał zarówno w filmach polskich, jak i rosyjskich. W Polsce zagrał jeszcze w pięciu krótkich komediach. 

W 1911 roku razem w Julianem Krzewińskim i Wincentym Rapackim (synem) założyli spółkę filmową, która wyprodukowała kilka filmów. Przez pewien czas był też właścicielem kinoteatru Oaza. Prawdziwy rozkwit jego kariery filmowej nastąpił dopiero podczas I wojny światowej w Rosji. Został zaangażowany przez wytwórnię Aleksandra Chanżonkowa, z którą już wcześniej współpracował (grał w komedii opartej na sztuce Tristana Bernarda Kawiarenka). W 1915 roku zagrał w kilkunastu filmach, często w roli Antosia (Antoszy). Przez kolejne dwa lata pracował dla wytwórni Edwarda Puchalskiego Lucyfer. Kontrakt podpisał na dwanaście krótkich komedyjek, powstało ich ponad dwadzieścia, a w każdej z nich Fertner wcielał się w pokochaną przez publiczność postać Antoszy. Modne było wówczas tworzenie serii filmów, ukazujących kolejne przygody i historie jednego bohatera, będących niejako odpowiednikiem dzisiejszych seriali telewizyjnych. Właśnie w takich filmach grał Antoni Fertner. Były to komedie o wymownych tytułach, m.in. Antosza w balecie, Antosza łysieje, Eliksir miłosny Antoszy, Antosza-Sherlock Holmes. Ogółem w Rosji zagrał w blisko czterdziestu filmach.

Po powrocie do Polski praktycznie nastąpiła kilkunastoletnia przerwa. W tym okresie Fertner zagrał jedynie epizody w kilku filmach.

Drugi – to występy w filmach dźwiękowych w latach 1932–1939. 

Jego pierwszym dźwiękowym filmem był obraz Romeo i Julcia (1932). Potem nastąpiła znów kilkuletnia przerwa i na ekran powrócił dopiero w 1935 roku w roli gubernatora w filmie Antek policmajster. Posypały się kolejne role filmowe, odtąd grał w kilku filmach rocznie. Zmienił się jego wizerunek artystyczny i rodzaj odgrywanych postaci. Stworzył typ eleganckiego, lecz komicznego, impulsywnego, lecz o złotym sercu starszego pana o pretensjonalnych manierach. Grywał teraz baronów, wyższych urzędników, ziemian, niejednokrotnie lowelasów lub ojców dorastających córek. Podobny, lecz bardziej nerwowy typ postaci odtwarzał po latach Louis de Funes. Z założenia nie stosował charakteryzacji. Polegał na swojej własnej osobowości komicznej i wybitnie sprzyjających warunkach zewnętrznych.

Rozdziałem przemilczanym we wszystkich biografiach Antoniego Fertnera jest jego działalność fonograficzna. Pomija się fakt, że był jednym z pierwszych artystów, który na ziemiach polskich już od początku XX wieku dokonywał licznych nagrań polskiego słowa mówionego. Wprawdzie były to zabawne kuplety, monologi i scenki humorystyczne, ale były jednymi z pierwszych nagrań polskiego repertuaru rozrywkowego pod zaborami i miały duże znaczenie jeśli chodzi o popularyzację i krzewienie kultury polskiej. Najstarsze jego nagrania, jeszcze na fonograficznych wałkach Edisona, pochodzą z pierwszych lat XX wieku. Nagrywał płyty dla polskiej wytwórni Syrena-Record oraz dla koncernów zagranicznych: Pathé, Columbia, Odeon, Beka, Gramophone, Kalliope, Favorite-Record i wielu innych. Płyty z jego nagraniami wydawane były na terenie Imperium Rosyjskiego, a także w Niemczech i w USA, kilku nagrań dokonał w Paryżu. W wielu nagraniach towarzyszyli mu artyści tej miary co Adolfina Zimajer, Wincenty Rapacki czy Julian Krzewiński, liczne scenki uwiecznił z żoną, Heleną Pawłowską. W 1909 roku nagrał dwa dialogi okolicznościowe z okazji otwarcia w Częstochowie Wystawy Przemysłu i Rolnictwa. Wystawa ta była wielkim wydarzeniem, także politycznym, o europejskim zasięgu: demonstrowała potęgę i osiągnięcia polskiego przemysłu, efekty pozytywistycznej pracy narodu, a liczne imprezy towarzyszące promowały kulturę polską. Dialogi nagrane z okazji tego wydarzenia przez Antoniego Fertnera i Helenę Pawłowską dla pierwszej rdzennie polskiej wytwórni płytowej, miały niemałe, choć pośrednie, znaczenie w dziedzinie popularyzacji polskości w Europie.

Po pierwszej wojnie światowej nagrań dokonywał raczej sporadycznie. Uczestniczył jeszcze w kilku sesjach nagraniowych dla Syreny-Record i Odeonu. Wtedy także towarzyszyli mu najwięksi komicy: Stefania Betcherowa, Wincenty Rapacki, Czesław Skonieczny, Tymoteusz Ortym oraz Helena Pawłowska. Ostatnie jego nagrania płytowe pochodzą z 1934 roku.

Podczas okupacji niemieckiej Antoni Fertner grał i reżyserował teatrach jawnych w Warszawie: Wesołym Ulu, Niebieskim Motylu i Wodewilu.

Po powstaniu warszawskim przeprowadził się do Krakowa. W 1945 roku grał w zespole objazdowym, potem w teatrze Kameralnym Tur i Teatrach Dramatycznych (głównie w Teatrze Starym). Jeździł na nieliczne występy gościnne, m.in. do Poznania. 

Pod koniec życia napisał wspomnienia Podróże komiczne, które zostały wydane już po jego śmierci.