Wyrzykowski Marian
Marian Wyrzykowski
aktor, reżyser, pedagog
Czesława Szurszewska; Elżbieta Barszczewska (ślub w lutym 1946 roku – do jego śmierci)
Franciszek Wyrzykowski, Rozalia z Wesołowskich
15 lipca 1904 roku, Chotomów
23 kwietnia 1970 roku, Warszawa
Stare Powązki w Warszawie (Aleja Zasłużonych-1-98)
Order Sztandaru Pracy I klasy (1963); Order Sztandaru Pracy II klasy (22 lipca 1949); Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (1959), Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (22 lipca 1952); Złoty Krzyż Zasługi (dwukrotnie: 25 czerwca 1946, 13 listopada 1953), Medal 10-lecia Polski Ludowej (19 stycznia 1955); Medal „Za waszą wolność i naszą” (1966), Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (1967); Złota Odznaka Honorowa „Za Zasługi dla Warszawy” (17 stycznia 1963)
Marian Wyrzykowski ukończył czteroklasową szkołę powszechną w Powsinie. Od 1915 roku uczęszczał do Gimnazjum im. Jana Zamojskiego w Warszawie. Z powodu wysokich kosztów nauki po czterech klasach przeniósł się we wrześniu 1919 roku do Seminarium Nauczycielskiego w Ursynowie, które ukończył w 1923 roku. Pracował jako nauczyciel szkoły powszechnej w Konstancinie, dojeżdżając jednocześnie na wykłady Wolnej Wszechnicy przy Uniwersytecie Warszawskim. Tam zetknął się z Józefem Kotarbińskim i za jego namową podjął studia aktorskie na Oddziale Dramatycznym przy Konserwatorium Muzycznym w Warszawie.
W 1926 roku został zaangażowany do Teatru Narodowego w Warszawie. 26 września tego roku zadebiutował rolą Kozaka w spektaklu Sen srebrny Salomei Juliusza Słowackiego na deskach tej sceny. Występował na scenach warszawskich: teatru Letniego i teatru Nowego. W 1929 roku z grupą Aleksandra Zelwerowicza wyjechał do Wilna.
Po powrocie do Warszawy występował na różnych scenach stolicy; często pozostając bez pracy. W 1934 roku, na jubileuszu Karola Adwentowicza w Teatrze Wielkim zagrał rolę tytułową w spektaklu Mazepa Juliusza Słowackiego, przygotowanym dla teatru Kameralnego, co pomogło mu przełamać kryzys aktorski. Został zaangażowany na sceny teatrów Towarzystwa Krzewienia Kultury Teatralnej (TKKT), gdzie występował z powodzeniem w latach 1934–1939.
Szczególnie owocna okazała się współpraca z Leonem Schillerem, którą rozpoczął w teatrze Ateneum. Największy sukces przyniosła mu rola tytułowa w Kordianie Juliusza Słowackiego. W 1933 roku rozpoczął studia na Wydziale Reżyserii Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej (PIST-u). Występował jako aktor w warsztatach reżyserskich swoich kolegów.
Brał udział w kampanii wrześniowej. Po powrocie z wojska w 1939 roku, zorganizował i krótko kierował spółdzielnią pracy w gmachu Teatru Polskiego, zlikwidowaną przez Niemców. Od 1941 roku był kelnerem w kawiarni U Aktorek, uczestniczył w konspiracyjnym życiu artystycznym. W marcu 1941 roku aresztowany przez niemieckie władze okupacyjne w związku ze sprawą zabójstwa Igo Syma. Uczestniczył w powstaniu warszawskim jako żołnierz o ps. „Żuk”. Walczył w rejonie ul. Królewskiej i ul. Marszałkowskiej, m.in. o gmach PAST-y. Był więźniem obozu przejściowego w Pruszkowie. Następnie zamieszkał w Podkowie Leśnej i podjął pracę w charakterze barmana.
W 1945 roku został zaangażowany do Teatru Polskiego w Warszawie, gdzie grał i reżyserował do swojej śmierci w 1970 roku. Wyjątek stanowią trzy sezony w latach 1962–1965, które spędził w stołecznym Teatrze Narodowym. Współpracował z Polskim Radiem, biorąc udział w wielu wieczorach poetyckich. Występował również w Teatrze Telewizji.
W 1958 roku został członkiem Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu.
Z pierwszego małżeństwa miał córkę Marię, nauczycielkę historii, z drugiego syna Juliusza, aktora. Dla Elżbiety Barszczewskiej zostawił jeszcze przed wojną swoją pierwszą żonę, która długo nie mogła się pogodzić z rozstaniem. Czesława Szurszewska-Wyrzykowska (20 lipca 1903 – 24 czerwca 1953) była również aktorką, zmarła śmiercią samobójczą.
Choć Elżbieta Barszczewska została zatrudniona do Teatru Polskiego, to Leon Schiller uważał, że jest zdolna, ale niewiele umie. Oddał ją więc pod opiekę Mariana Wyrzykowskiego, który miał jej partnerować w Śnie nocy letniej. Oboje znali się jeszcze ze szkoły teatralnej, gdzie spotkali się w 1933 roku, Barszczewska studiowała wtedy aktorstwo, a Wyrzykowski, starszy od niej o dziewięć lat, reżyserię. „Siadywaliśmy na wykładach po przeciwnych stronach i wpatrywałam się w niego z wielką przyjemnością. Wspaniała głowa, oczy, brakowało mu tylko kilku centymetrów” — zapisała Barszczewska w pamiętnikach. Ale Barszczewska miała jeszcze jednego adoratora. O tej sytuacji pisała w swoich dziennikach Maria Dąbrowska, stryjeczna siostra matki aktorki: „Elżunia zwierzyła mi się, że kocha się w niej dwóch aktorów: Jan Kreczmar i Marian Wyrzykowski. A ona nie wie, którego z nich kocha i obaj są żonaci”. Barszczewska, która sama urodziła się w nieformalnym związku, wybrała Wyrzykowskiego i związała się z nim na stałe. Ślub w lutym 1946 roku był skromny, Wyrzykowski pojechał tego dnia do Polskiego Radia, a Barszczewska do teatru. Ich syn urodził się w czerwcu 1946 roku.