Marten Aleksander
Aleksander Marten
Mordka Matys Tennenbaum
aktor, reżyser
Emilia Teresa Groje (ślub w 1933 roku)
Lejzer (Lejba) Tennenbaum, Brandla Cypa z domu Chybel
13 listopada 1898 roku, Łódź
1942 roku, był ofiarą Holocaustu
Bielsko-Biała, ul. Republikańska 5
Aleksander Marten mając 15 lat wyjechał do Niemiec i dwa lata później zadebiutował jako aktor w teatrze w Halle, używając pseudonimu Alexander Marten. Usankcjonował go jako nazwisko 2 grudnia 1937 roku.
Dopiero później zdobył formalne wykształcenie w założonej przez Maxa Reinhardta przy Deutsches Theater słynnej szkole teatralnej, której dyrektorem był Berthold Held. Następnie występował w zespołach objazdowych, m.in. w Hanowerze, Stuttgarcie i Berlinie, gdzie w 1925 roku zagrał epizod w komedii filmowej Der rosa Diamant w reżyserii Rochusa Gliesego, partnerując ówczesnym sławom, jak: Xenia Desni, Rudolf Klein-Rogge, William Dieterle i Max Schreck. W latach 1927–1929 był aktorem Mitteldeutsches Landestheater, po czym przyjechał do Polski i zatrudnił się w Bielsku w miejscowym, grającym wówczas wyłącznie po niemiecku, teatrze miejskim.
Występował i reżyserował na scenie bielskiego teatru przez trzy lata, potem grał w Innsbrucku i Wiedniu. Na łamach bielskiej żydowskiej gazety „Jüdische Wochenpost mit Wirtschaftsblat” publikował artykuły w których recenzował wydarzenia kulturalne i jubileusze.
Od września 1931 do 1933 roku występował w Austrii – najpierw w Stadttheater w Innsbrucku, a następnie w różnych teatrach Wiednia. Najbardziej spektakularną inscenizacją z tego okresu,
w jakiej wziął udział, była Golgota (Golgotha) Vinzenza Oskara Ludwiga, wystawiona przez Aurela Nowotnego 15 kwietnia 1933 roku w całkowicie przekształconym w tym celu cyrku Renz-Gebäude.
Nie mogąc znaleźć dla siebie trwałego miejsca w dobie narastania, także w Austrii, hitleryzmu, wrócił do Bielska.
W 1935 roku nakręcił w we współpracy z Brunonem Wieczorkiem, operatorem z Katowic, film dokumentalny o Bielsku oraz Beskidzie Śląskim i Żywieckim. W filmie, którego realizację planowano w dwóch wersjach językowych: jako Bielsko, miasto pracy… i turystyki oraz Bielitz, die Stadt der Arbeit und Sports. Utrwalone zostały zimowe imprezy sportowe na Hali Boraczej, obrazy Żywca, pensjonaty w Szczyrku, wreszcie Bielsko. „Piękno […] miasta ujawnia się w kontraście między dniem dzisiejszym a wczorajszym, między przeszłością a teraźniejszością” – napisano w „Jüdische Wochenpost mit Wirtschaftsblatt”.
Pragnąc rozwinąć swoją karierę reżyserską, przeniósł się do Warszawy. Wówczas wyreżyserował najbardziej znane swoje filmy: Za grzechy (1936), O czym marzą kobiety? (1937) oraz Bezdomni (1939), w którym zagrał też jedną z głównych ról – Abrama Rywkina. Aby być całkowicie niezależnym przy realizacji filmu Bezdomni, założył własny ośrodek produkcyjny Alma-Film.
O czym marzą kobiety? był remake’m niemieckiej komedii Was Frauen träumen? Stopień zależności od filmu niemieckiego jest niezwykle wysoki. Można wręcz odnieść wrażenie, że dla Martena ważniejsza od scenariusza bądź scenopisu była sama kopia filmu. Stąd w zachowanej części są takie same ujęcia, ustawienia kamery, długość ujęć, oświetlenie itd., a trudno zakładać, aby w zniszczonych fragmentach miało być inaczej. Z pewnością realizacja tego filmu stała się dla Martena lekcją reżyserii i montażu, rodzajem ćwiczenia warsztatowego, które wiele go nauczyło. O czym marzą kobiety? w porównaniu z archaicznym Za grzechy to niewątpliwie krok naprzód, choć niezbyt samodzielny.
W momencie wybuchu II wojny światowej przebywał w Warszawie, gdzie pracował nad filmem Pieśń Kol-Nidrei według scenariusza Anatola Sterna. Nieznane są jego losy w okresie okupacji niemieckiej, prawdopodobnie został zamordowany w getcie warszawskim w 1942 roku.
bibliografia
- Roman Włodek, Od Za grzechy do Bezdomnych. Aleksander Marten (1898–1942?), artysta żydowskiej i polskiej kinematografii dźwiękowej, „Studia Judaica”, 2 (50), 2022, s. 269-290, ISSN 1506-9729.
upamiętnienie
- w maju 2009 w domu przedpogrzebowym na cmentarzu żydowskim w Bielsku-Białej odsłonięto, ufundowaną przez mieszkańców miasta, tablicę pamiątkową upamiętniającą Martena