Turkow Jonas
Jonas Turkow
aktor, reżyser
Diana Blumenfeld
Naftali Hersz
15 lutego 1898 roku, Warszawa
1 grudnia 1988 roku, Tel Awiw (Izrael)
Zielonka, ul. Mylna 18
Jonas Turkow wychował się w zamożnym, tradycyjnie religijnym domu w Warszawie. Jego ojciec, Naftali Hersz, był filantropem i założycielem fundacji pomagającej sierotom. Jonas porzucił religię jako nastolatek, uczęszczał do liceum, a następnie uczył się aktorstwa w szkole dramatycznej. Rozpoczął karierę aktorską w 1915 roku, grając w kilku teatrach żydowskich wraz z bratem Zygmuntem, również aktorem i reżyserem teatralnym. Oprócz Zygmunta również pozostali bracia – Icchak i Mark oraz siostra Ruta wybrali karierę sceniczną.
W latach dwudziestych XX wieku przewodził trupom teatralnym i organizował tournée zespołu teatralnego Idy Kamińskiej po Polsce, co dawało mieszkańcom małych miasteczek możliwość poznawania sztuki. W jednej z grup teatralnych poznał aktorkę i piosenkarkę Dianę Blumenfeld, z którą ożenił się w 1923 roku.
W 1926 roku Turkow został zaproszony do objęcia stanowiska dyrektora artystycznego nowo powstałego Krokower Yidish Teater. Był to pierwszy jidyszowy teatr w Polsce który otrzymał dofinansowanie z urzędu miasta. Także pierwszy który zaadoptował na jidysz dzieła europejskiego teatru, m.in. Bena Jonsona, Georga Kaisera, Stanisława Wyspiańskiego. W 1929 r. Jonas założył Warszawski Nowy Teatr Żydowski, a trzy lata później został dyrektorem nowego Vilner Yidisher Teater i wileńskiej szkoły teatralnej. Grał jednocześnie w filmach, zarówno w jidysz, jak i po polsku. W 1929 roku wyreżyserował film In di Pojlishe Welder (W polskich lasach).
W momencie wybuchu wojny przebywał w Warszawie. Wraz z żoną Dianą i córką Margaritą (ur. 1933), znaleźli się w getcie. Rodzina mieszkała tam, przy ul. Nowolipie 53, a Jonas pracował w biurze przy ul. Orlej 6, gdzie kierował Centralną Komisją Imprezową (CKI) przy Żydowskiej Samopomocy Społecznej. CKI organizowało charytatywne wydarzenia kulturalne i zapewniało wsparcie finansowe oraz ochronę prawną artystom. Był jednym ze współpracowników „Oneg Szabat” – inicjatywy Emanuela Ringelbluma – w ramach której Turkow pracował nad upamiętnieniem wydarzeń w getcie warszawskim.
Przeżył on chwile grozy na Umshlagplatzu, po tym jak jego żonę i córkę skazano na deportację z getta podczas selekcji. W lipcu 1942 po rozpoczęciu Wielkiej Akcji, Turkow i jego żona znaleźli pracę w szopie przy ulicy Mylnej. W czasie selekcji odbywającej się na dziedzińcu szopu pozwolono Jonasowi pozostać w getcie, jego żonę i córkę skazano jednak na deportację. Turkow nie chciał się rozdzielać z rodziną i poprosił czy może iść z nimi . Podczas marszu na Umschagplatz w pewnym momencie zauważył znajomego policjanta i pchnął swą 9-letnią córkę Margeritę w jego kierunku, krzycząc „Ratuj ją”.
Policjant wziął Margaritę za rękę i poprowadził w odwrotnym kierunku. Następnie Jonas i Diana znaleźli się na Umschlagplatzu. Jednakże szef dzielnicowej policji żydowskiej dostrzegł ich wśród ludzi, wyciągnął stamtąd i ukrył w szpitalu znajdującym się obok placu. Kilka godzin później, patrząc przez okno szpitala z widokiem na Umschlagplatz, Diana nagle zauważyła Margaritę w tłumie czekającym na deportacje. Po histerycznych krzykach Diany w szpitalu znaleziono mężczyznę, któremu udało się uratować dziecko.
Wkrótce małżeństwo Turków zaczęło organizować ewakuację dziewczynki z getta. Margerita przeżyła wojnę dzięki pomocy Ireny Sendler, która znalazła dla niej kryjówkę. Diana Blumenfeld także wyszła z getta, i przez krótki czas mieszkała z Margaritą. Jonas pozostał w getcie dłużej, brał udział w powstaniu. Opisuje, że przed powstaniem zakopał w getcie na ulicy Mylnej skrzynię zawierającą dokumenty, wspomnienia z getta i listy rodzinne, które udało mu się odnaleźć po wojnie. Po powstaniu w getcie przedostał się na drugą stronę muru i trafił do obozu pracy na Grochowie, skąd udało mu się uciec. Następnie małżeństwo Turkow ukrywało się w Zielonce pod Warszawą. Po wkroczeniu Rosjan do Warszawy odnaleźli córkę.
Po wojnie Jonas wyjechał do Lublina, gdzie został przewodniczącym Żydowskiego Związku Literatów, Dziennikarzy i Artystów w Polsce. Prowadził pierwsze programy radiowe w języku jidysz, m.in. dla osób poszukujących bliskich, którzy zaginęli na skutek wojny. Od 1945 roku był związany z Centralnym Komitetem Żydów Polskich, a zwłaszcza z Sądem Społecznym CKŻP powołanym w celu „oczyszczenia społeczeństwa żydowskiego od ludzi, którzy w ten czy inny sposób współpracowali z władzami hitlerowskimi w czasie okupacji”. Turkow zeznawał jako świadek oskarżenia w kilku sprawach, m.in. przeciwko piosenkarce Wierze Gran.
W roku 1946 Jonas i Diana podróżowali po Europie, organizując i występując w przedstawieniach dla ocalałych z Holokaustu przebywających w obozach dla osób przemieszczonych po II wojnie światowej. W 1947 roku Turkow i jego rodzina wyjechali do Nowego Jorku, gdzie występował w teatrach, m.in. w antyhitlerowskim dramacie Profesor Mamlock wystawianym przez Teatr Miejski Landsberg. Pracował również jako archiwista YIVO Institute for Jewish Research – największym na świecie ośrodku badań nad językiem jidysz.
W 1966 roku przeprowadził się z rodziną do Izraela, gdzie pisał książki, publikował artykuły w prasie i organizował wystawy poświęcone Holokaustowi.
bibliografia
- Muzeum Getta Warszawskiego