Broderson Mojżesz
Mojżesz Broderson
Mosze (Mojżesz) Broderson
scenarzysta, poeta, rysownik
Sonia Mandelbaum (pseud. Szejne Miriam)
23 listopada 1890 roku, Moskwa (Imperium Rosyjskie)
17 sierpnia 1956, Warszawa
cmentarz żydowski przy ul. Okopowej (po dewastacji grobu, rodzina przewiozła jego prochy do Izraela na cmentarz Kiriat Szaul pod Tel Awiwem)
Mojżesz Broderson pochodził z rodziny kupieckiej. Niedługo po jego narodzinach, rodzina wyjechała z Moskwy. Ojciec przeniósł się do Łodzi, a matka razem z dziećmi zamieszkała w Nieświeżu u swojej rodziny. W czasie kilku lat spędzonych w Nieświeżu Broderson odebrał tradycyjne wykształcenie. Dopiero w 1900 r. rodzina mogła zamieszkać razem w Łodzi. Tam Broderson ukończył Szkołę Handlową i zaczął pracować jako buchalter. Równocześnie pisywał teksty w jidysz, które były publikowane w gazetach. W 1914 r. wydał tom wierszy Szwarce fliterlech (jid. Czarne świecidełka).
W czasie I wojny światowej Broderson przebywał w Moskwie, gdzie działał w kręgach artystycznych. W 1918 r. przeniósł się do Wilna, a następnie powrócił do Łodzi.
Broderson był jedną z czołowych postaci żydowskiej awangardy w Łodzi oraz jednym z ważniejszych poetów okresu międzywojennego w Polsce. Był współzałożycielem (na bazie almanachu) grupy Jung Jidysz, autorem nazwy i twórcą jej założeń ideowych, propagujących poszukiwanie narodowej sztuki żydowskiej. Projektował okładki tomików poezji, ilustrował swoje utwory.
W 1922 roku z jego inicjatywy powstał w Łodzi teatrzyk marionetek Chad Gadje a następnie Szor ha-bor. Razem z kompozytorem Henochem Konem napisał operę Dowid un Basszewe (Dawid i Batszeba), którą wystawiono w Warszawie. Był również autorem libretta do opery opartej na poemacie I.L. Pereca Monisz. Broderson pisał także dla dzieci, wydał wiersze i bajki, np. Al dos guts (Wszystkiego najlepszego) czy Feter Sznejer (Dziad śnieżny).
W 1927 roku Broderson z zaprzyjaźnionymi artystami założyli w Łodzi teatr Ararat nawiązujący do działającego już w Warszawie teatru Azazel. Broderson był autorem większości tekstów i „numerów” teatrzyku. Miał także niebywały zmysł do odkrywania nowych talentów. Dzięki niemu na scenie pojawił się duet komików Dżigan i Szumacher.
We wrześniu 1939 roku Broderson razem z rodziną wyjechał do Białegostoku. Po inwazji III Rzeszy na Związek Sowiecki został ewakuowany do centralnej Azji. Dopiero w 1944 roku osiadł w Moskwie, gdzie podjął pracę w Państwowym Teatrze Żydowskim.
W 1950 roku został aresztowany i skazany na 10 lat więzienia. Ostatecznie spędził 5 lat w obozie pracy na Syberii. W 1955 roku zwolniono go i zezwolono na wyjazd do Polski. Broderson w 1956 roku przyjechał do Warszawy, jednak kilka miesięcy po przyjeździe zmarł na zawał serca.
bibliografia
- Wirtualny Sztetl